Corc Oruell
Aşağı Birmada, Moulmein şəhərində əksəriyyət mənə nifrət edirdi – bu hadisənin baş verdiyi zaman bəlkə də yeganə "əhəmiyyətli" olduğum zaman dilimi idi. Şəhərin polis şöbəsinin bölmə rəisi idim və bu işdə heç bir məqsədim yox idi. Burada cığırlanmış anti-Avropa hissləri isə kəskinləşirdi. Heç kimin üsyan qaldırmağa cəsarəti yox idi, amma bir avropalı qadın bazarlardan tək keçsəydi, yəqin ki, kimsə onun paltarına betel şirəsi püskürdərdi. Polis zabiti kimi mən açıq hədəf idim və təhlükəsiz göründüyüm hər an ələ salınırdım. Çevik bir birmalı məni futbol meydanında yıxanda və hakim (yenə bir birmalı) başqa tərəfə baxanda, izdiham dəhşətli qəhqəhələini göyə yüksəldirdi. Bu bir dəfə olan hadisə deyildi. Nəhayət, hər yerdə rastlaşdığım istehzalı sarı sifətlər, təhlükəsiz məsafədən arxamca yağdırılan təhqir hayqırtıları əsəblərimi əməllicə pozdu. Ən pisi isə gənc buddist rahiblər idi. Onlar şəhərdə bir neçə min idilər və görünür ki, tinlərdə durub avropalıları ələ salmaq dan başqa işləri yox idi.
Bütün bunlar çaşdırıcı və sarsıdıcı idi. Çünki o vaxt artıq qərara gəlmişdim ki, imperializm pis bir şeydir və nə qədər tez işimi atıb ondan qurtulsam, bir o qədər yaxşıdır. Nəzəri olaraq – və əlbəttə, gizlicə – mən birmalıların tərəfində idim və onların zülmkarlarına, britaniyalılara qarşı idim. Gördüyüm işə gəldikdə isə, ona nə qədər dərin acıqla nifrət etdiyimi yəqin ki, tam ifadə edə bilmərəm. Belə bir işdə imperiyanın çirkli tərəfini yaxından görürsən. Həbsxanaların üfunətli qəfəslərində büzüşmüş bədbəxt məhbuslar, uzunmüddətli məhkumların boz, əzgin sifətləri, bambukla döyülmüş kişilərin çapıqla örtülmüş sağrıları – bütün bunlar məni dözülməz günah hissi ilə əzirdi. Amma heç nəyi gələcəkdəki yerinə otuzdura bilmirdim. Gənc və zəif təhsilli idim və problemlərimi Şərqdə hər bir ingilisə zorla qəbul etdirilən tam sükut içində düşünməli olurdum. Britaniya imperiyasının artıq çökməkdə olduğunu bilmirdim, bundan daha da azını bilirdim ki, o, yerini tutacaq gənc imperiyalardan qat-qat yaxşıdır. Bildiyim tək şey bu idi ki, xidmət etdiyim imperiyaya nifrətimlə, işimi dözülməzlik zirvəsinə çatdıran kinli xırda varlıqlara qarşı qəzəbim arasında qalmışdım.
Ağlımın bir hissəsi ilə Britaniya Rajını əbədi olaraq diz çökmüş xalqların iradəsinə qandallanmış sarsılmaz tiraniya kimi görürdüm; digər hissəsi ilə isə dünyanın ən böyük zövqünün süngünü bir buddist rahibin qarnına sancmaq olacağını düşünürdüm. Bu cür hisslər imperializmin adi yan təsirinin məhsuludur; vəzifədən kənarda əlinizə keçsə, istənilən Anglo-Hindistan məmurundan soruşun.
Bir gün dolayısı ilə maarifləndirici bir hadisə baş verdi. Özlüyündə kiçik bir hadisə idi, amma mənə imperializmin həqiqi təbiəti – despot hökumətlərin hansı motivlərlə hərəkət etdiyini – daha aydın göstərdi. Səhərin erkən saatlarında şəhərin o biri başındakı polis bölməsinin müavini mənə zəng edib dedi ki, bir fil bazarı dağıdır. Zəhmət olmasa gəlib nəsə edim. Nə edə biləcəyimi bilmirdim, amma nə baş verdiyini görmək istəyirdim; atıma minib yola düşdüm. Özümlə köhnə 44-lük Winchester tüfəngimi götürdüm – fili öldürmək üçün çox kiçik idi, amma səsi ilə qorxutmaq üçün faydalı ola biləcəyini düşündüm. Yolda müxtəlif birmalılar məni saxlayıb filin törətdiklərini danışdılar. Əlbəttə, bu vəhşi fil deyildi, mövsimi qızmış əhliləşdirilmiş erkək fil idi. Belə hallarda əhliləşdirilmiş fillər həmişə zəncirlənir, amma ötən gecə o zənciri qırıb qaçmışdı. Onu idarə edə bilən yeganə adam – mahout – dalınca düşmüş, lakin səhv istiqamətə getmiş və indi on iki saatlıq məsafədə idi; səhər isə fil qəfil şəhərdə peyda olmuşdu. Birma əhalisinin silahı yox idi və ona qarşı tam aciz idi. O artıq kiminsə bambuk daxmasını dağıtmış, bir inəyi öldürmüş, meyvə köşklərini talamış və malları yemişdi; üstəlik, bələdiyyənin zibil arabası ilə rastlaşmış, sürücü qaçanda onu aşırıb zədələmişdi.
Birmalı müavin və bir neçə hindistanlı konstabl filin göründüyü məhəllədə məni gözləyirdi. Çox kasıb bir məhəllə idi – palma yarpaqları ilə örtülmüş, dik təpənin üzərində dolanan bambuk daxmaların labirinti. Yağış mövsümünün başlanğıcında buludlu, boğuq bir səhər idi. Filin hara getdiyini soruşanda həmişəki kimi dəqiq məlumat ala bilmədik. Şərqdə bu həmişə belə olur; hekayə uzaqdan aydın görünür, amma hadisə yerinə yaxınlaşdıqca dumanlanır. Bəziləri filin bir istiqamətə getdiyini deyirdi, digərləri başqa istiqamətə, bəziləri isə ümumiyyətlə fil barədə eşitmədiyini iddia edirdi. Az qala bütün hekayənin yalan olduğuna inanmışdım ki, bir az aralıdan qışqırıq eşitdik. “Get burdan, uşaq! Dərhal get!” deyə həyəcanlı bir səs qışqırdı və əlində çubuq olan yaşlı bir qadın çılpaq uşaqları qovaraq daxmanın küncündən çıxdı. Daha bir neçə qadın dilini şaqqıldadaraq ardınca gəldi; görünür, uşaqların görməməli olduğu bir şey vardı. Daxmanın arxasına keçəndə palçıq içində sərilmiş bir kişinin meyitini gördüm. O, hindli, qara dərili bir dravidiyalı yükdaşıyan idi, demək olar çılpaq idi və çoxdan ölməmişdi. Dedilər ki, fil küncdən qəfil çıxıb onu xortumu ilə tutmuş, ayağını belinə qoyub torpağa sıxaraq əzmişdi. Yağış mövsümü idi, torpaq yumşaq idi və üzü bir fut dərinlikdə, bir neçə metr uzunluqda iz açmışdı. Qarın üstə uzanmışdı, qolları çarmıxvari açılmış, başı kəskin şəkildə yana dönmüşdü. Üzü palçıqla örtülmüş, gözləri bərəlmiş, dişləri dözülməz əzab ifadəsi ilə açıq qalmışdı. (Heç vaxt deməyin ki, ölülər sakit görünür. Gördüyüm meyitlərin çoxu şeytani görünürdü.) Böyük heyvanın ayağının sürtünməsi belinin dərisini dovşanı soyurmuş kimi təmiz şəkildə soyub çıxarmışdı. Meyiti görən kimi yaxınlıqdakı dostumun evinə adam göndərib fil tüfəngi borc aldım. Artıq atı geri qaytarmışdım; filin qoxusunu hiss edib qorxudan qaçıb, azmasın deyə.
Bir neçə dəqiqəyə tüfəng və beş patron gətirdilər, bu arada bəzi birmalılar gəlib filin aşağıdakı çəltik sahəsində, cəmi bir neçə yüz metr aralıda olduğunu dedilər. İrəli gedəndə məhəllənin demək olar bütün əhalisi evlərdən çıxıb arxamca düşdü. Tüfəngi görmüşdülər və hamısı həyəcanla qışqırırdı ki, fili vurum. Evlərini dağıdanda filə o qədər də maraq göstərməmişdilər, amma indi vəziyyət fərqli idi. Bu, onlar üçün bir əyləncə idi; üstəlik ət istəyirdilər. Bu məni qeyri-müəyyən şəkildə narahat etdi. Fili vurmaq niyyətim yox idi – tüfəngi sadəcə lazım gələrsə özümü qorumaq üçün istəmişdim – və insanln arxasınca izdihamın gəlməsi həmişə əsəbləri gərir. Təpədən aşağı düşürdüm, çiynimdə tüfəng, arxamca getdikcə böyüyən bir insan ordusu ilə özümü axmaq kimi hiss edirdim.
Yolun altında asfalt yol vardı, onun o tərəfində isə min metrə qədər uzanan, hələ şumlanmamış, ilk yağışlardan islanmış çəltik sahələri. Fil yolun səkkiz metrliyində dayanmışdı, sol tərəfi bizə tərəf idi. İzdihamın yaxınlaşmasına heç fikir vermirdi. Ot dəstələrini qoparıb dizlərinə vurur, təmizləyib ağzına doldururdu.
Yolda dayandım. Fili görən kimi tam əmin oldum ki, onu vurmamalıyam. İşləyən fili öldürmək ciddi məsələdir – bu, böyük və bahalı bir maşını məhv etməyə bənzəyir – və mümkün olduqca bundan qaçmaq lazımdır. Bu məsafədə sakitcə otlayan fil inəkdən təhlükəli görünmürdü. Düşünürdüm ki, “erkək qızmışlığı” artıq keçmək üzrədir; belədirsə, mahout qayıdana qədər sakitcə dolaşacaq. Üstəlik, heç istəmirdim onu vurum. Bir az müşahidə edib vəhşiləşmədiyinə əmin olduqdan sonra evə qayıtmaq qərarına gəldim.
Amma o an arxamdakı izdihama baxdım. Ən azı iki min nəfər idi və hər dəqiqə artırdı. Yolun hər iki tərəfini doldurmuşdu. Rəngbərəng paltarların üstündəki sarı sifətlər dənizi – hamısı bu əyləncəyə görə həyəcanlı və xoşbəxt, hamısı filin vurulacağına əmin. Məni sehrbazın nömrə göstərməsini gözləyən kimi izləyirdilər. Məni sevmirdilər, amma əlimdə sehrli tüfənglə bir anlıq diqqət mərkəzində idim. Və qəfil anladım ki, fili vurmalı olacağam. İnsanlar bunu məndən gözləyirdi və etməli idim; iki min iradənin məni irəli itələdiyini hiss edirdim. O an tüfəng əlimdə dayanarkən ağ adamın Şərqdəki hakimiyyətinin boşluğunu və mənasızlığını ilk dəfə dərk etdim. Silahlı ağ adam – silahsız yerli izdihamın qarşısında dayanmış, guya səhnənin baş qəhrəmanı – əslində isə arxadakı sarı sifətlərin iradəsi ilə o yana-bu yana itələnən gülünc kukla idi. Anladım ki, ağ adam tirana çevriləndə öz azadlığını məhv edir. O, boş, poza verən manekenə – “sahib”in şablon fiquruna çevrilir. Çünki onun hakimiyyətinin şərti budur: ömrünü “yerliləri” təsirləndirməyə sərf etməlidir və hər böhranda onların gözlədiyini etməlidir. O, maska taxır və üzü o maskaya uyğunlaşır. Fili vurmalı idim. Tüfəngi istəməklə artıq özümü buna bağlamışdım. Sahib sahib kimi davranmalıdır; qətiyyətli görünməli, nə istədiyini bilməli və konkret hərəkət etməlidir. Bu qədər yolu iki min nəfərlə gəlib sonra heç nə etmədən geri dönmək – yox, bu mümkün deyildi. İzdiham mənə gülərdi. Və Şərqdə hər ağ adamın həyatı – gülüş hədəfi olmamaq uğrunda uzun bir mübarizə idi.
Amma fili vurmaq istəmirdim...
Mən onun bir dəstə otu fillərə xas olan o dalğın, nənəsayağı əda ilə dizlərinə vura-vura döyəcləməsini izləyirdim. Mənə elə gəlirdi ki, onu vurmaq qətl törətmək kimi olardı. O yaşa kimi heyvan öldürəcək qədər cılızlaşmamışdım, indiyədək heç vaxt fil vurmamışdım və bunu heç vaxt istəmirdim də. (Nədənsə, iri bir heyvanı öldürmək həmişə daha pis görünür.) Üstəlik, heyvanın sahibini də nəzərə almaq lazım idi. Sağ ikən fil ən azı yüz funt sterlinq dəyərində idi; ölü halda isə o, bəlkə də yalnız öz dişlərinin qiyməti qədər — beş funt edə bilərdi. Lakin mən tələsməli idim. Biz gələndə artıq orada olan, görünüşündən təcrübəli olduqları sezilən bir neçə birmalıya tərəf dönüb filin özünü necə apardığını soruşdum. Onların hamısı eyni şeyi dedilər: əgər ona toxunmasan, sənə məhəl qoymaz, lakin ona çox yaxınlaşsan, hücum edə bilər.
Nə etməli olduğum mənə tamamilə aydın idi. Gərək filə, ən azı, təxminən iyirmi beş yard yaxınlaşıb onun davranışını yoxlayaydım. Əgər hücum etsəydi, vura bilərdim; əgər mənə məhəl qoymasaydı, filbaz qayıdana qədər onu orada sakit buraxmaq təhlükəsiz olardı. Lakin mən həm də, eyni zamanda bilirdim ki, belə bir şey etməyəcəyəm. Mən pis tüfəng atırdım və yer hər addı içinə çəkən palçıq idi. Əgər fil hücum etsəydi və mən hədəfdən yayınsaydım, buxar mühərrikli vərdənənin altındakı quru qurbağası qədər şansım olardı. Amma hətta o zaman da mən xüsusi olaraq öz canımı düşünmürdüm, yalnız arxamdakı o diqqət kəsilmiş sarı bənizli simaları düşünürdüm. Çünki həmin anda, kütlə mənə baxarkən, tək olsaydım hiss edəcəyim o adi mənada qorxunu keçirmirdim. Ağ dərili adam "yerlilərin" qarşısında qorxmamalıdır; və buna görə də, "ümumiyyətlə, o qorxmur." Beynimdəki yeganə fikir o idi ki, əgər nəsə səhv getsəydi, o iki min birmalı mənim qovulduğumu, yaxalandığımı, tapdalandığımı və təpənin başındakı o hindli kimi dişini ağardan bir cəsədə çevrildiyimi görəcəkdi. Və əgər bu baş versəydi, çox güman ki, onların çoxu güləcəkdi. Bu, isə əsla yolverilən deyildi.
Cəmi bircə alternativ var idi. Patronları maqazinə doldurdum və daha yaxşı nişan almaq üçün yolun ortasında uzandım. Kütlə tam sakitləşdi və nəhayət teatr pərdəsinin qalxdığını görən insanların çıxardığı səs kimi, saysız-hesabsız boğazlardan dərin, alçaq tondan gələn xoşbəxt bir ah qopdu. Onlar, nəhayət ki, öz əyləncələrini dadacaqdılar. Tüfəng çarpaz nişangahlı gözəl bir alman istehsalı idi. Mən o zaman bilmirdim ki, fili vurarkən qulaq dəliyindən digər qulaq dəliyinə qədər uzanan xəyali bir xətti kəsib keçmək üçün atəş açmaq lazımdır. Buna görə də, fil yan tərəfə dayandığı üçün mən birbaşa onun qulaq dəliyinə nişan almalı idim, lakin beynin daha irəlidə olacağını düşünərək əslində ondan bir neçə düym qabağa nişan aldım.
Tətiyi çəkəndə nə partlayış səsini eşitdim, nə də təpinişini hiss etdim — atəş hədəfə dəyəndə insan bunu heç vaxt hiss etmir — lakin kütlədən yüksələn o şeytani sevinc nəriltisini eşitdim. Həmin an, hətta güllənin oraya çatması üçün çox qısa hesab oluna biləcək bir zaman kəsiyində, filin üzərində sirli, dəhşətli bir dəyişiklik baş verdi. O, nə tərpəndi, nə də yıxıldı, lakin bədəninin hər bir xətti dəyişdi. O, qəfildən vurulmuş, büzüşmüş və hədsiz dərəcədə qocalmış görünürdü. Sanki güllənin o vahiməli zərbəsi onu yerə yıxmadan iflic etmişdi. Nəhayət, mənə çox uzun görünən bir müddətdən sonra — deyəsən bu, beş saniyə çəkdi — o, əyilərək dizləri üstə çökdü. Ağzından sular axdı. Sanki üzərinə nəhəng bir qocalıq çökmüşdü. Onun minlərlə il yaşı olduğunu təsəvvür etmək olardı. Mən yenidən eyni nöqtəyə atəş açdım. İkinci atəşdə o, yerə sərilib qalmadı, əksinə, çarəsiz bir ləngliklə ayağa qalxdı və ayaqları bükülmüş, başı aşağı sallanmış halda zəifcəsinə, amma dik durdu. Mən üçüncü dəfə atəş açdım. Bu, onun işini bitirən son güllə oldu. Bu atəşin doğurduğu əzabın onun bütün bədənini sarsıtdığını və ayaqlarındakı son güc qalıqlarını da yox etdiyini görmək mümkün idi. Lakin yıxılarkən o, bir anlıq sanki dikəldi, çünki arxa ayaqları altından qaçanda o, aşan nəhəng bir qaya parçası kimi göyə ucaldı, xortumu isə bir ağac kimi göyə tərəf uzandı. O, birinci və yeganə dəfə şeypur kimi nərildədi. Və sonra qarnı mənə tərəf olmaqla elə bir gurultu ilə yerə yıxıldı ki, hətta mənim uzandığım yerdə belə yer sarsıldı.
Ayağa durdum. Birmalılar artıq palçığın içindən keçərək mənim yanımdan ötüb qaçırdılar. Filin bir daha ayağa qalxmayacağı aydın idi, lakin o, hələ ölməmişdi. O, xırıltılı və uzun nəfəslərlə çox ritmik şəkildə nəfəs alırdı, dağ boyda olan böyürləri ağrı içində qalxıb-enirdi. Ağzı geniş açılmışdı — mən onun boğazının solğun çəhrayı dərinliklərinə qədər görə bilirdim. Onun ölməsini uzun müddət gözlədim, lakin nəfəs alması zəifləmədi. Nəhayət, qalan iki gülləmi də ürəyinin olduğunu düşündüyüm nöqtəyə vurdum. Qatı qan ondan qırmızı məxmər kimi süzülürdü, lakin o, yenə də ölmürdü. Güllələr ona dəyəndə bədəni heç sarsılmırdı da, işgəncə dolu nəfəs alması fasiləsiz davam edirdi. O, çox yavaş və dərin əzab içində ölürdü, lakin bu, məndən uzaq olan elə bir aləmdə baş verirdi ki, orada artıq heç bir güllə ona daha çox zərər verə bilməzdi. Hiss edirdim ki, bu dəhşətli səsə son qoymalıyam. Bu böyük heyvanın orada hərəkətsiz, lakin ölə bilməyəcək halda yatdığını görmək və hətta onun işini bitirə bilməmək dəhşətli idi. Kiçik tüfəngimi gətirmək üçün adam göndərdim və onun ürəyinə, boğazına dalbadal güllələr boşaltdım. Onların heç bir təsiri olmadı. İşgəncə dolu xırıltılar saat kəfkirinin tıqqıltısı kimi eyni tempdə davam edirdi.
Nəhayət, dözə bilməyib oradan uzaqlaşdım. Sonradan eşitdim ki, onun ölməsi yarım saat çəkib. Hələ mən getməmişdən əvvəl birmalılar bıçaq və səbətlər gətirirdilər və mənə dedilər ki, günortadan sonra onun bədənini sümüklərinə qədər soyub təmizləmişdilər.
Sonradan, əlbəttə ki, filin vurulması ilə bağlı intəhasız müzakirələr getdi. Sahibi qəzəbli idi, lakin o, bir hindli idi və heç bir şey edə bilməzdi. Üstəlik, hüquqi cəhətdən mən doğru olanı etmişdim, çünki əgər sahibi onu idarə edə bilmirsə, quduzlaşmış fil, quduzlaşmış it kimi öldürülməlidir. Avropalılar arasında rəylər haçalanmışdı. Yaşlı adamlar mənim haqlı olduğumu, gənclər isə bir kuli öldürdüyü üçün fili vurmağın böyük günah olduğunu deyirdilər, çünki fil hər hansı lənətə gəlmiş korinqili kulidən daha dəyərli idi. Və sonra mən o kulinin öldürülməsinə çox sevindim; bu, məni hüquqi cəhətdən haqlı çıxarırdı və fili vurmaq üçün mənə kifayət qədər əsas, əslində bəhanə verirdi. Çox vaxt maraq edirdim ki, görəsən kimsə bunu sadəcə özümü axmaq kimi göstərməmək üçün etdiyimi başa düşdümü?
